çiğdem
Büyüt
Crocus kotschyanus 

Çiğdem nedir?

Güney Avrupa ülkelerinde ve Orta Asya'da yetişen bir İlkbahar çiçeğidir. Dağlarda, çimenlerin arasında çıkar. Bahçe ve parklarda özel olarak yetiştirilir Eski Yunanlılardan beri bilinen çiğdemin bir de sonbaharda yetişen türü vardır. Yaprakları çimen yaprağına benzer. Çiçekler genellikle 1-3 tane veya türüne göre daha fazla olup, mor, beyaz-pembe sarımtrak renklerdedir. Çiçek taç yaprakları tüpsü olup, uç kısmında huni şeklinde genişlemiş ve 6 parçalıdır. Meyveleri çok tohumludur.

Avrupa ve Akdeniz bölgesine yayılmış, 40 civarında türü vardır. Bunun da 20 kadarı Türkiye’de bulunur. Genel olarak zehirli alkaloitler taşıyan bitkilerdir. Çiğdem türlerinin bir kısmı ilkbaharda, diğer bir kısmı ise sonbaharda çiçek açmaktadır. Çok güzel olan çiçeklerinden dolayı da bir süs bitkisidirler. Daha çok kullanılanı ve tıbbi olarak bilineni sonbahar veya güz çiğdemi (Colchicum autumnale)dir. Bu da ağustos-ekim ayları arasında çiçek açan yumrulu bir bitkidir. Yaprakları ilkbaharda meydana gelir. Çiçekleri ise sonbaharda olup, pembemsi-mor veya beyazdır.

Çiğdemin ana yurdu olarak Alpler, Güney Avrupa ve Akdeniz'dir. Çiçeklerinden dolayı bahçecilikte aranan ve sevilen bir bitkidir. Yumruları Türkiye'de çiğ olarak ya da külde pişirilerek yenir. Ayrıca yemeği de yapılır. Yemekleri arasında Çiğdem pilavı, Çiğdem aşı, Çiğdem sütlüsü başta gelir. Çiğdemler küçük otsu yapılı, kormlu (sert soğanlı) çok yıllık bitkilerdir. Yatık vaziyetteki kormlar bir kılıfla örtülüdür. Az sayıdaki yaprakların hepside tabanda yer alır, yeşil renkli, ince uzun yapılıdır. Üst yüzeyi soluk, orta kısmı şeritli, taban kısmı bir zarla çevrilmiştir. Gerçek bir gövde bulunmaz.

çiğdem

Yerden çıkan çiçekler saplıdır ve yumurtalık toprak altındadır. Çiçek örtüsü beyaz, sarı veya leylak ya da koyu mor rengindedir; uzun tüpsü, ince yapılıdır; segmentler benzerlik gösterir; eşit veya hemen hemen eşittir. Erkek organlar tüpsü yapıda olup çiçek örtüsünün boğazına gömülüdür. Kapsül küçük, elips veya dikdörtgensi-elips biçimindedir. Boyuncuk ince yapılı 1 adettir, her bir boyuncuk birbirine uzak duran tabandan birleşmiş 3 daldan oluşur. Çiğdem’in İran orijinli olduğuna dair kayıtlar bulunmakta olup Akdeniz bölgelerinde doğal olarak yetişmektedir. Dünyada yaklaşık 85 türü doğal olarak bulunur.

Avrupa ve Akdeniz bölgesine yayılmış 40 civarında türü vardır. Türkiye’de Çiğdemin 36 türü ve 36 da alt türü olmak üzere toplam 72 taksonu doğal olarak yetişmektedir. Bunların da 19 tür ve 21 alt türü ülkemiz için endemiktir. Süsengiller (Iridaceae) familyasında İris cinsine dahil olup çok yıllık otsu bitkilerdir. Çiğdem, korm denilen üst kısmı soğan, alt kısmı yumru şeklindeki toprakaltı gövdesinden oluşur. Korm’un yapısı küremsi ve hafif basık olup ağ şeklindeki kabuklarla sarılıdır.

Korm çapı 2-4 cm’dir. Her kormdan 1 ila 4 çiçek oluşur. Çiçeklenmeden sonra yeni kormlar gelişir ve ana korm kaybolur. Yani yeni kormun gelişmesi çiçek tomurcuğunun oluşumu ile başlar ve kormun olgunlaştığı dönem olan yaprakların solması ve dökülmesiyle sona erer. Bazı türleri ilkbaharda bazı türleri sonbaharda çiçek açar. Çiçeklerinin tam ortasında huni biçiminde kırmızı-turuncu renkli ve 3 parçalı dişicik tepesi yer alır. Çiğdem’den elde edilen safran maddesi bu kırmızı kısımdır. Çiçekleri koyu pembe, menekşe, sarı,mavi, mor, nadiren beyaz renklidir. Çiçeklenme 20 gün kadar devam eder. 20-30 cm boyunda çiçek sapı uzunluğuna sahiptir.

çiğdem

Kullanıldığı yerler

Bitkinin kullanılan kısmı tohumları ve yumrusudur. Tohumlarında sabit yağ, sakkaroz ve kolsisin isimli bir alkaloit bulunur. Yumrularında da kolsisin, inulin, yağ, nişasta, sakkaroz bulunmaktadır. Çiğdem tohumu ve yumrusundan hazırlanan preparatlar uzun zamandan beri damla hastalığına karşı kullanılmaktadır. Kolsisin bir ara kansere karşı kullanılmışsa da, hayvansal hücreler için çok zehirli olduğundan halen terk edilmiştir.

Kolsisinin hücre bölünmesini durdurması etkisinden faydalanılarak, poliploit mutasyonlar elde etmek için ziraatte kullanılmaktadır. Poliploit organizmalar genellikle normalden daha fazla olan büyüklükleri ile göze çarparlar. Bu metod sayesinde ekonomik değer taşıyan bu bitkilerin yaprak veya meyve ürünlerini arttırmak mümkün olmaktadır.

Sözlükte "çiğdem" ne demek?

1. Zambakgillerden, türlü renklerde çiçek açan, çok yıllık, yumrulu bir kır bitkisi, mahmurçiçeği (colchicum).

Çiğdem kelimesinin ingilizcesi

n. colchicum, crocus